ماهنامه شماره 62 - صفحه 8
 

 

» معيرالممالک‌ها

 

جلال فرهمند

Farahmand@iichs.org

 

از نظر شاهان و سلاطين گذشته ارتش همواره اولويت اول را داشت. هر شاهي که لشکري منظم و چشمگير داشت قدرتش مضاعف و پايداريش طبيعتاً بيشتر بود. البته لازمه هر لشکر و سپاه بستگي به قدرتمندي تدارک و قدرت مالي کشور داشت. شاهاني که از خزانه‌دارهاي امين و زرنگي برخوردار بودند اميد به اين داشتند که بتواند مشکلات مالي سپاهشان را حل و فصل کنند. پس مقام خزانه‌داري و حسابرسي شاهان کم از سپاهيان نبود. به اين افراد لقبهاي گوناگون مي‌دادند. مشهورترين اين القاب معيرالممالک بود. معيرها کساني بودند که عيار مسکوکات طلا و نقره را معّين مي‌کردند و راستي و درستي آن را تشخيص مي‌دادند. اين لقب در دورۀ صفويه به مسئول ضرابخانه اطلاق مي‌شد و در دورۀ قاجاريه به رئيس خزانه  و خزانه‌دار کل گفته مي‌شد. طبق رسم آن زمان اين شغل نسل اندر نسل به فرزندان منتقل مي‌شد. معيرالممالک‌هاي قاجاري نيز اين سمت را داشتند يعني خاندان معير‌الممالک.

 

اين خاندان در اين کار سابقه‌اي طولاني داشتند. سلالۀ آنان را درست يا نادرست به بايزيد بسطامي رسانيده‌اند. آنان از اواسط سلسله صفوي در دستگاه دولتي خزانه‌دار شدند و به معير بيگ ملقب گشتند. اين سمت با اندک تفاوتي تا اواخر دورۀ قاجار در خاندان آنان باقي ماند. ردپاي مشهورترين اين خاندان در دورۀ نادري ديده مي‌شود؛ دوستعلي خان معيرالممالک.

 

وي که در رکاب نادر در فتح هند شرکت کرده بود مورد اعتماد نادر قرار گرفت. پس از او فرزندش حسينعلي‌خان معيرالممالک در دستگاه فتحعلي شاه به جايگاه بالايي رسيد و حتي داماد وي شد. و از اين زمان به بعد و با وصلت با خاندان قاجار رونق کارشان بالا گرفت. مهمترين کاري که حسينعلي خان انجام داد کمک به مهدعليا در به سلطنت رساندن ناصرالدين شاه بود، کاري که بعدها ناصرالدين شاه سعي در تلافي کردن آن داشت، ولي آنچه کارنامه حسينعلي خان را لکه‌دار مي‌کند مخالفت اميرکبير و عدم اعتماد وي به حسينعلي‌خان بود. پس از اندک زماني که به سبب اين امر وي از دربار دور شده بود با قتل امير مجدداً به دربار شاه وارد گرديد. حسينعلي خان علاوه بر اينکه خزانه‌دار بود سمت حاکم رشت و يزد را به تناوب در اختيار داشت. در همين زمان بود که حسينعلي خان ساختمان باغ فردوس را رونقي داد که بعدها فرزندانش در باشکوه کردن آن سعي فراوان کردند و اين ساختمان به اعياني‌ترين ساختمان تهران تبديل شد. با مرگ حسينعلي خان پسرش دوستعلي خان نظام الدوله مناصب پدر را به ارث برد. وي براي نزديکي بيشتر به سلطان، فرزندش–دوستمحمد خان– را به دامادي شاه رسانيد و عصمت‌‌الدوله را عروس خود کرد. داستان اين ازدواج به داستانهاي هزار و يک شب مي‌مانست به طوري که در اکثر خاطرات به جاي مانده از اين دورۀ از آن به پرخرج‌ترين ازدواجهاي دورۀ قاجار ياد مي‌کنند. حرکت عروس و داماد با فيل گوشه کوچکي از آداب و رفتار عجيب اين مراسم بود.

 

ساختمانهاي شمس العماره و تکيه دولت از يادگارهاي دوستعلي‌خان نظام الدوله است. پسر وي يعني دوستمحمد خان بر خلاف اسلافش علاقه چنداني به کارهاي حکومتي نداشت. عشق و علاقه وي سفر و شکار بود. ثروت هنگفت به جاي مانده امکان هر کاري را براي وي فراهم مي‌کرد. در اين زمان ساختمانهاي زيادي به دست دوستمحمد خان ساخته شد. تکميل باغ فردوس تجريش، باغهاي مهرآباد و ساختمان شهري از جمله آن است. عکسهاي زيادي از اين خاندان باقي مانده است. عکسهايي که گوياي چگونگي زندگي يک خاندان به تمام معني اشرافي دوره قاجار است. با نگاهي به اين عکسها مي‌توان به چگونگي سنت زندگي و آداب و رفتار آنان در قرن گذشته پي‌برد.

 

[353 ـ 6]

[131 ـ 6]

[1240 ـ 1]

دوستعلي معيرالممالک و يحيي لسان الملک در ميان عده‌اي از ميسيونرها و دانش‌آموزان يک مدرسه خارجي در ايران

دوستعلي معيرالممالک به اتفاق عده‌اي از ملازمان و خويشاوندان

دوستعلي خان معيرالممالک در جواني به اتفاق جمعي از فرزندان و نوادگان فتحعلي شاه؛ ساسان ميرزا بهاءالدوله، عبدالحسين ميرزا شمس‌الشعرا، امان الله ميرزا ضياءالدوله، فريدون ميرزا فرمانفرما، جمشيدميرزا قاجار، جهانسوز ميرزا،  سيف‌الله ميرزا، يدالله ميرزا، حسن مستوفي الممالک، دوستعلي معيرالممالک، محمدحسن مؤيد خلوت

     

[133 ـ 6]

[142 ـ 6]

[141 ـ 6]

درياچه قم؛ امان الله ضياء الدوله، خسرو سردارمظفر، عبدالحسين شمس الشعراء، غلامعلي عزيزالسلطان، دوستعلي معيرالممالک

دوستعلي معيرالممالک به همراه عده‌اي از ملازمان و خويشاوندان در جريان سفر به قم در منطقه حسن آباد؛ با امان الله ضياء الدوله، خسرو سردارظفر، عبدالحسين شمس الشعرا، يحيي لسان الحکما

دوستعلي معيرالممالک و عليرضا عضدالملک و عده‌اي از ملازمان هنگام ماهيگيري در درياچه لار در ايام مهاجرت به منطقه لار به علت شيوع وبا در تهران

     

[57 ـ 6]

[112 ـ 6]

[125 ـ 6]

سه تن از زنان خاندان معيرالممالک در جوار يکي از بقاع متبرکه خراسان

دوستعلي معيرالممالک در سفر به قم کنار درياچه قم همراه با؛ جهانگير ميرزا جهانباني و نورمحمد معيري

دوستعلي خان معيرالممالک در سفر به قم و اقامت در روستاي حسن آباد همراه با ضياءالدوله جهانباني، عبدالحسين شمس‌الشعراء، يحيي لسان الحکما، محمد حسن مؤيد خلوت

     

 

[5/51 ـ 6]

[128 ـ 6]

[3520 ـ 6]

دوستعلي خان معيرالممالک و چند تن از مهمانان فرنگي در باغ مهرآباد

باغ مهرآباد؛ دوستعلي خان به اتفاق يحيي لسان الحکما و دوستمحمد معيري و تني چند از دوستان

دوستعلي معيرالممالک به اتفاق عده‌اي از دوستان

     

[202 ـ 6]

[96 ـ 6]

[205 ـ 6]

يکي از زنان خدمتکار خانواده معيرالممالک

دوستعلي و فخرالتاج معيري فرزندان دوستمحمد به اتفاق عده‌اي از زنان خانواده معيرالممالک و خدمه ايشان؛ عصمت الدوله (همسر دوستمحمد)، دوستعلي معيري، جهانگير ميرزا جهانباني

جمعي از زنان و خدمه خاندان معيرالممالک در گردشگاهي در حومه تهران

     

 

 

[21 ـ 6]

[351 ـ 6]

[349 ـ 6]

دوستمحمد خان معيرالممالک حاکم گيلان به همراه چند تن از ملازمان در جاده رشت

دوستعلي معيري در ميان عده‌اي از زنان و خانواده در اواخر دورۀ قاجار

جمعي از زنان و خدمه خانواده معيرالممالک در يک جشن

     

[29 ـ 6]

[88 ـ 6]

[110 ـ 6]

نمايي از خانه شهري معيرالممالک

دوستمحمد خان معيرالممالک و چند تن از همراهان در سفر به خراسان

دوستمحمد معيرالممالک در سفر به قم همراه با غلامعلي عزيزالسلطان، نورمحمد معيري، محمد حسن مؤيد خلوت

     

[204 ـ 6]

[348 ـ 6]

[344 ـ 6]

دوستعلي خان معيرالممالک در حياط باغ شهري در سنين نوجواني

نمايي از اطاق کار معيرالممالک

حياط داخل عمارت شهري معيرالممالک

     

[1656 ـ 6]

[39 ـ 6]

[134 ـ 6]

باغ فردوس

برج و ساعت منزل شهري معيرالممالک

دوستعلي خان معيرالممالک در محوطه باغ شهري در يک روز برفي

     
 

 
 

[1212ـ 1]

 
 

دوستعلي خان معيرالممالک فرزند دوستمحمد خان به اتفاق همسر، خواهر و برادر خود سرتيپ دوستمحمد معيري

 
 


ارسال به دوستان    نسخه قابل چاپ
نام:                  
*رايانامه( Email):
موضوع:
* نظر شما: